امتیاز کاربران

ستاره غیر فعالستاره غیر فعالستاره غیر فعالستاره غیر فعالستاره غیر فعال
 

روایت سرو و اژدها
معرفی نمادها و نشانه‌های به کار رفته بر روی علامت‌‌های مذهبی
آیین عزاداری محرم را می‌توان به عنوان مهمترین مراسم و مناسک شیعیان سرتا سر جهان در نظر گرفت. این آیین با مجموعه‌ای از اعمال و نمادهای مادی و غیرمادی بیان کننده تداوم باورهای کهن شیعیان در گذر زمان است. پس از روی کار آمدن صفویان و رسمی شدن تشیع تا به امروز این آیین مقدس همچنان پا برجاست و تنها گاهی به فراخور دوره های تاریخی تغییراتی در آن صورت گرفته است. مهمترین و بارزترین نماد مناسک محرم و عاشورا در ایران همان علم و علامت است. علائم مذهبی یکی از عوامل تهییج کننده مراسم محرم است و بسیاری از نمادها نشانه‌ها و اسطوره‌های بشری را یاد‌آوری می‌کند. علم‌ها از جمله ابزاری هستند که ریشه در فرهنگ و اعتقادات ملی مذهبی ایرانیان دارند اما جای تاسف است که مدرن خواهی و گاها شهری شدن زندگی ها ناآگاهی و دوری از عقاید پیشینیان را برای بسیاری از ما به همراه داشته است
در ابتدا باید این حقیقت آشکار شود که وقایع بیشماری که در ماورا درک بشر قرار دارند اورا وا داشته‌اند تا برای ابراز اندیشه‌ها و مفاهیمی که بیان فهم و توصیف کلامی آن‌ها مشکل بوده است؛ نظام‌هایی از علائم گوناگون ابداع کنند و در قالب آن احساسات خود را بیان نمایند . در روزگاران گذشته نمادها که بر گرفته از عناصر طبیعت بودند با تار و پود زندگی آنان آمیخته و مفهوم این نمادها ناخودآگاه به حیات و زندگیشان معنا و شور می‌بخشید. بسیاری از نمادها از طبیعت برگرفته شده است و چون ریشه در طبیعت و عناصر آن دارند هیچگاه از تار و پود اندیشه و باورهای زندگی مردمان رخت بر نخواهد بست بلکه از نسلی به نسل دیگر منتقل خواهد شد. نمادهای یک فرهنگ بستر مناسبی برای شناخت باورها و عقاید آن فرهنگ را فراهم می‌کنند و تداوم اعتقادات یک قوم در گرو تداوم و حفظ نمادهای آن قوم وفرهنگ است. دراین میان علامت‌های مذهبی در ایران گنجینه ای از نمادها و نشانه‌هایی هستند که در ارتباط تنگا تنگ با طبیعت‌اند اما تعداد انگشت شماری از مفهوم این نشانه ها آگاهی دارند. ایرانیان که از دیرباز برای روایات تاریخی از نمادهای طبیعت بهره می‌بردند برای ابراز احساسات خود نسبت به شهادت امام حسین <ع> و یارانش جایی که زبان قاصر به روایت نبود از دریچه هنر و نماد این واقعه را برای آیندگان روایت نموده‌اند.
دراین جستار بر آنیم تا به واکاوی معنا و مفهوم نمادین حیواناتی که بر روی علم نصب می‌شوند بپردازیم. در مورد تاریخچه استفاده علم در ایران اطلاعات کمی وجود دارد اما قدیمی ترین علم ایرانی در موزه توپکاپی استانبول نگهداری می‌شود که متعلق به یکی از اقوام آق قویونلو و قراقویونلو است. علم که به طرز زیبایی از فلز ساخته شده است توسط علمدار حمل می‌شود. هنگامی که از دور دست‌ها نمایان می‌شود یادآور گنبدها و مناره‌های بارگاه امام حسین در کربلا است. امروزه اکثر علم ها فلزی هستند و فرمی شبیه چلیپا دارد که اجزای اصلی آن یک میله سرتاسری افقی است که تیغه‌هایی به شکل سرو بر روی آن سوار شده است. این تیغه‌ها
تعداد تیغه ها در علم به معنی <تن ها> خواهد بود. مثلا علم 5تیغه نماد پنج تن است و به علت غیبت امام دوازدهم تعداد تیغه‌ها اکثرا فرد و بین 3 تا 11 تیغه است. بزرگترین تیغه در وسط علم نماد شجره اهل بیت‌(ع) است. حدفاصل زبانه‌ها هم با مجموعه‌ای از پرندگان و حیوانات پرمی‌شود. علاوه براین علم ها با پرهای رنگین و پارچه‌ها و شال‌های ترمه و زنگوله نیز تزئین میشود.
استفاده از حیوانات و عناصر طبیعت بر روی علم هر یک  بیانگر مفهومی عمیق از باورهای ایرانیان است که در گذر زمان با مفهوم اسلامی در آمیخته است و به شکل امروزی تجلی یافته است. طاووس،کبوتر،شتر،گوزن،بلبل، قوچ و اژدها از حیواناتی هستند که بر روی علم ازآنها استفاده می‌شوند. هریک از این نمادها حامل پیامی هستند که ذهن هنر پرور و خلاق ایرانی را در بیان احساساتش یاری می‌رساند.
نگاهی به مجموعه نمادهاب پرندگان و حیوانات بر روی علم‌های مذهبی
استفاده از پرندگان به صورت سمبلیک در اشیا عزاداری نماد پرواز روح به سوی جهان دیگر است بنابراین به تعداد زیادی بر روی علم‌ها نیز استفاده می‌شوند. همچنین پرواز آنها همیشه کنایه از پرواز روح به سوی جهان حقیقت و پرده برداری از حقایق است.
کبوتر: کبوتر سمبل آزادگی و شهادت و پاکی است و شیعیان کبوتر را یادآور امام حسین و امام حسن <ع> می‌دانند. در حیطه عزاداری عاشورا چنین است که کبوترانی سفید در غروب خونین کربلا ازاین واقعه ناگوار به دیگران خبر می‌دهند.
خروس:خروس که پیک سحر و روشنایی پس از تاریکی است دارای معانی نمادینی مانند آگاهی و هوشیاری است در حقیقت خروس را به عنوان آگاهی دهنده وقایع عاشورا بر روی علم به کار می‌برند.
طاووس:در فرهنگ‌های مختلف جهان معمولا نمادی از رستاخیز  و بهشت است. در فرهنگ و هنر اسلامی طاووس تمثیلی است از نفس انسانی که خواستار بازگشت به وطن اصلی و ابدی خود است.

مرغ رخ:این پرنده افسانه ای که در کناره‌های علم قرار می‌گیرد نگهبان و حافظ کل علم است. لازم به ذکر است که مرغ رخ در واقع همان براق است که حضرت محمد بر پشت آن سوار شد و به معراج رفت و پرنده ای است که صورت انسان دارد و دم آن از پرهای طاووس است.
این موجود افسانه ای امروز بر روی تیغه علم جای گرفته است و احتمالا نماد روح و محافظت از خطرات است.
شیر:شیر که معمولا در کنار شاه تیغ (تیغ اصلی) قرار می‌گیرد حالت نگهبان دارد و نشان شجاعت و دلیری است همچنین این سرور حیوانات نمادی از پارسایی پیروزی دلاوری و نیرویی ایرانسانی است.
شیر به دلیل خصوصیات طبیعی خویش در فرهنگ اسلامی و ایرانی از مقام خاصی برخوردار است. علاقه ایرانیان به حضرت علی(ع) به گونه ای است که شجاعت و شهامت وی را به شیر مثل می‌زنند.(شیرخدا) نیز از القاب آن حضرت است. بر روی علم‌ها نیز به نشانه دلاوری‌ها و نبردهای امام حسین(ع) در کربلا نماد شیر استفاده می‌شود.
آهو وگوزن: نقش کردن آهو یادآور مظلومیت و بی‌گناهی است و در دین اسلام یادآور مظلومیت و پاکی امامان به ویژه امام رضا(ع) است. معنی نمادین گوزن نیز وقار و در عین حال نماد فصل خزان  و رخت بر بستن از جهان است.
شتر:معنی نمادین شتر استقامت، ثابت قدمی و ملایمت است. این حیوان یکی از ده حیوان موجود در بهشت است و به عنوان محمل کاروان اسرای کربلا بوده و نمادی از مظلومیت امام حسین و اسرای کربلا در روز عاشورا است.
اژدها:این موجود اسطوره‌ای در برخی فرهنگ‌ها نماد آب و ابر است و در ایران نماد ظلم و نادانی نیز می‌باشد. این هیولای افسانه ای با بال‌های بزرگ و چنگال‌های ترسناک و دهانی که آتش از آن زبانه می‌کشد مظهر زشتی و پلیدی و احتکار کننده آب‌ها می‌باشد. دهان اژدها را به دروازه جهنم نیز تعبیر کرده‌اند و در جایگاه یک نماد به معنی عقوبت و سرانجام کار یزیدیانی می‌باشد که آب را بر روی امام و یارانش بستند.

دیدگاه‌ها  

0 # مهناز خاکی 1395-08-11 17:32
سلام دانشجوی هنر اسلامی هستم
مطالب مفیدی بود سپاگزارم
پاسخ دادن

نوشتن دیدگاه

با سلام و تشکر از حسن توجه شما، لطفا با توجه به حساس بودن سیستم به نام های تکراری نام و نام خانوادگی خود را به صورت کامل و دیدگاه خود را به صورت فارسی بنویسید.